From Hollow Rhetoric to Soulless Youth: Anatomy of a Bankruptcy – Is the End Near for Turkey's 25-Year Right-Wing Rule?

     I didn't want to start the article with such a harsh judgment, but sometimes it feels like the thing that should be said at the end needs to be said at the beginning: Turkey seems to be drifting towards a dead end with no visible way out, towards a thick darkness! After nearly a quarter century of AK Party rule, it looks like Recep Tayyip Erdogan's first physical or political stumble will mark the end of this era. Despite all this time and the enormous state power they've accumulated, this structure – which never really evolved beyond a "leader's party" in the Eastern style – will likely take its place on the dusty shelves of history with the next election, or shortly after. Of course, for those over 45-50, an uninterrupted 25-year single-party rule was something you could only dream of, especially in a country like Turkey with its active fault lines and history of coups. The fact that a cadre that appeared conservative or somehow conservative/traditionalist managed to pull this off was the most interesting sociological aspect of it all. We say "was," because now, for any mind reading the reality, using the past tense for this magnificent period is the most appropriate choice.

      So, if we consider the right-wing conservative perspective, what could possibly be the reasons for such pessimism? After all, the right-wing press writes almost every day, column after column, about how Turkey has leapfrogged into a new era with its national defense drones, UAVs, new inventions, weapons and technologies, how it's crushing its enemies, and how a "grand Turkish century" awaits us with everything turning out rosy. I'm sorry, but those who write these things seem to be serving the purpose of grabbing a share of the pool media's advertising pie, getting closer to the ruling circles, and, on a personal level, gaining titles and, so to speak, finding their way. In this state of affairs, there is no brave soul to say "the emperor has no clothes," and there is probably no authority that would listen and take heed even if there were. Because a country cannot fully progress just by strengthening its defense industry. That is already an indispensable component of securing your geography. The old saying, "If you desire peace, prepare for war," is a very practical and highly effective formula for countries like us situated in a geopolitical fire ring. To be fair, no one before the AK Party took this issue as seriously as they did, so they deserve congratulations, and if possible, we should hope for its continuation. However, there are two important points that should not be forgotten here.

     First: A weapon you develop by spending billions of dollars in capital and think will keep your enemy awake at night can become useless overnight if the other side introduces a new technology with even just one superior parameter through a technological leap. If only the current cadres approached all their work with the same effort and seriousness they show for national defense! But unfortunately, when we look at the economic and social sphere, we see that the situation is far from bright; on the contrary, we see a structure that is rotting from the inside.

     Second, and this one seems more dire and inevitable than the first: Once the government changes, these massive investments, inventions, and weapons will at least be ignored, and perhaps even written off... And when we look at our history, it's hard not to feel a sense of dread that this will actually happen!

Historical Cycles and Fractures: A Nation's Repeating Fate

     Adding historical depth to the issue is essential for understanding today's trajectory. In our lands, especially over the last 200-250 years, power changes and regime transformations have always been very sharp, destructive, and full of ups and downs. From the Ottoman period, starting from the 1800s when the footsteps of collapse were clearly heard, the events that made it into the history books also mirror today's destiny:

      The Janissaries start their tyranny, Sultan Selim III is martyred; Sultan Mahmud II dismantles the Janissary corps, which had become a den of sedition; Sultan Abdulaziz is martyred; the Western-enchanted Young Turks (Jon Turks) begin to organize seriously; the Russians advance all the way into Istanbul. Then Sultan Abdulhamid II arrives, and the state, which was on the verge of collapse, rises again in a way no one could have predicted, the nation breathes, and after serving his country with all his might for 33 years, the Caliph is deposed in a manner completely unbefitting of a 600-year-old state and its traditions. This event is actually one of the biggest fractures in our history, because the trajectory afterwards, despite occasional periods of relief and rise, has been consistently downward. With the beginning of the 20th century, the country enters a great crisis; massive territorial losses, massacres, and then, under the short-sighted Committee of Union and Progress (Ittihad ve Terakki), the devastating outcome of the First World War and the last Caliph of Islam, expelled from his own ancestral state! Following that, the Ottoman geography is completely plundered; wherever the Ottoman Empire existed, the British installed their own puppets and administrations. While the country was increasingly becoming a third-rate banana republic imitation of North Korea under a single-party regime, Adnan Menderes emerges out of nowhere, and Muslims experience relative relief. However, the ill fate of these lands doesn't change, and Prime Minister Menderes is executed. After every situation that seems like "normalization," the military shows its stick and seizes control. Then, just when everything seems over, a brave soul like Turgut Ozal emerges, opens the country's borders, and with very fine politics, partially rescues the nation from the internal dinosaurs. Then things get tangled again, 28 February (post-modern coup of February 28, 1997) happens, and then, in a turnout and duration that wouldn't be believed even in a dream, the AK Party achieves a 25-year rule. There are many more events that have occurred, but in conclusion, even if we just look at the summary of the summary, the differences between the rises and falls are sharper and bloodier than what many states and civilizations have ever experienced in their history. As the late Kadir Mısıroğlu put it: "We hold the record both in rising and in falling!"

     So what does this historical truth show us? The sharper and longer the internal fractures, the more the wind, when it turns, creates a swing in the opposite direction with almost the same intensity, and sometimes even more intensely. For 25 years, thanks to Erdogan's strong stance and refusal to back down, so much stress has accumulated in the faction that has internalized everything, failed to get the result they wanted every time they tried, and has, one way or another, problems with the People's Party and Islam, that even if the government change appears to happen through an official procedure like an election, this transition will not be painless or easy. Therefore, the second it becomes clear, for any reason, that the AK Party's, or more precisely Erdogan's, leadership is ending, if Allah does not have mercy on this nation – and in this state, it doesn't seem to deserve mercy – a great collapse awaits us. From the right wing, there doesn't seem to be a new, unifying, and strong leader on the horizon either.

General Moral Decay and the Situation of the Youth

     Now, let's add the current state of the nation to this grim picture: A dry crowd, consisting of hedonistic and arrogant people who think of nothing but their carnal desires, stomachs, and pleasures! Individuals who are forced to mix in crowded places like workplaces and schools and maintain a certain level of decorum, revert to their true nature as soon as they find an opportunity to inflate their egos. It's impossible to spend 5-10 minutes outside nowadays without encountering rude, shameless, foul-mouthed youth! It doesn't matter if it's a village, town, or city. Schools and universities are filled with people chasing base desires, ignorant, unable to see ahead, ungrateful, and far from appreciating what they have. There's no need to even mention the bankruptcy of the so-called "national" education system. Indeed, for a long time, the government has been feeding, with its own budget, the cadres that will become its enemies, and releasing them into the wild, completely empty!

     On the other hand, the destructive speed of the internet and social media continues hand-in-hand with the corruption of the youth and their downward spiral. Therefore, it's as clear as day that the government's unsupported, bland, and hollow "religious generation" project has completely collapsed! The youth have flown far, far away from Islam and the authentic Ahl al-Sunnah creed, are quite distant from the country's history and stance, spend their time entertaining their egos, and don't seem likely to put their hands under the stone anytime soon. In this situation, seeing that a general decline in population seems poised to engulf our geography, one honestly can't decide whether to be happy or sad!

The Conservative Who Sees Money, Can He Stay "Conservative"?

     Another indicator and, to a significant extent, perpetrator of the downward spiral is: our conservative! The Turkish conservative, who strives to pull himself and his generation together, to learn and practice his religion as the pressure on him increases, as we have seen many examples of, generally fails the test when faced with money and status. For example, think of the right-wing voters who supported the AK Party in the early period... Most of them are a generation that experienced revolutions, the "coup-filled" 28 February process, but also have the maturity and gratitude to appreciate what they have. But when you add the second generation raised by the hot money flow and economic relief of the AK Party's early period, the corruption immediately starts to show itself. We already touched upon the generation after that.

Lack of Leadership and Guidance

      Let's come to one of our most ancient problems: the shortage of "real men" (kaht-i ridjal) on the right-wing! This black calamity, inherited from the time of Sultan Abdulmajid, just won't leave us and seems to have no solution. Think of a 25-year rule that, during its tenure, failed to produce a single embodied character who could give the youth a horizon, guide them, make them love their magnificent history, instill a thousand years of Anatolian culture, and nurture national consciousness... Despite all the opportunities, universities, and funds! The vast majority of those who appear on the scene are only concerned with getting through the day and filling their pockets. The idealists are either lumped together with the others, give up early, or retreat into seclusion, saying "nothing will come of these people." It's also very clear that such a movement cannot succeed with hollow, bombastic rhetoric that isn't followed up on the ground. Moreover, when you consider this infallible formula, accepting reality, no matter how painful, becomes easier: "As you are, so shall you be ruled!"

Conclusion: Anatomy of a Bankruptcy

     When historical cycles, economic vulnerabilities, and sociological erosion come together, it becomes clear that Turkey is on the verge of a deep crisis that cannot be overcome simply by a change of political party. This crisis requires not only the judgment of the current government but also of the country's fundamental dynamics and social values. If a radical change in mindset does not occur in light of these in-depth analyses, Turkey's future holds the potential to be a much more violent repetition of the painful experiences of the past. The humiliations inflicted upon Sultans Abdulaziz, Abdulhamid, and Vahiduddin, and the lingering grievances they left behind, strengthen the signs that the consequences of the temporary relief during the AK Party period will be very heavy.

Kuru Hamasetten Ruhsuz bir Gençliğe: Bir İflasın Anatomisi... Çeyrek Asırlık Türk Sağı için Zeval Vakti Yaklaşıyor mu?

Makaleye bu kadar sert bir hükümle başlamak istemezdim ama sanki bazen, sonda söylenecek sözü, başta söylemek lazım: Türkiye sanki ucu bucağı görünmeyen bir çıkmaza, koyu bir karanlığa doğru sürükleniyor! Şöyle böyle çeyrek asırlık bir Ak Parti iktidarı, Recep Tayyip Erdoğan’ın ilk fiziki veya siyasi tökezlemesi ile birlikte tarihe karışacak gibi duruyor. Geçen onca zamana, elde edilen devasa devlet gücüne mukabil, şark usulü bir “lider partisi” hüviyetinden bir türlü kurtulamayan bu yapı, muhtemelen bir sonraki seçimle birlikte veya hemen akabinde, tarihin tozlu raflarındaki yerini alacak. Tabi ki 25 senelik kesintisiz, tek başına bir iktidar, Türkiye gibi fay hatları oynak, darbelerle malul bir memleket düşünüldüğünde, yaşı 45-50 üzeri olanlar için zamanında ancak hayal mesabesinde bir şeydi. Bunu muhafazakar veya bir şekilde muhafazakar/mukaddesatçı görünen bir kadronun başarabilmesi ise işin sosyolojik olarak en enteresan tarafıydı. “İdi” diyoruz, zira artık bu görkemli dönem için geçmiş zaman kipi kullanmak, realiteyi okuyan her akıl için en yerinde tercih olacaktır.

Peki, sağcı muhafazakar yaklaşımı göz önüne alacak olursak, bu kadar karamsar olmayı gerektirecek sebepler ne olabilir ki? Halbuki sağ basın, neredeyse her gün, milli müdafaada gerçekleştirilen İHA’ları, SİHA’ları, yeni buluş, silah ve teknikleri ileri sürerek, türkiyenin çağ atladığını, düşman ülkeleri çatır çatır çatlattığını ve önümüzde “kallavi bir Türk asrının” bizi beklediğini, her şeyin toz pembe olacağını yazıyor çarşaf çarşaf. Üzgünüm ama bunları yazanlar, havuz medyasının reklam pastasından kapmak, iktidar çevresine daha fazla yanaşabilmek ve ferdi olarak düşünecek olursak, paye kapmak ve tabiri caizse yolunu bulmak gayesine hizmet ediyor gibi duruyor. Şu ahvalde, “kral çıplak” diyecek bir babayiğit olmadığı gibi, muhtemelen bunu dinleyip dikkate alacak bir merci de yok. Zira sadece savunma sanayini güçlendirmekle, bir memleket tam manasıyla ileriye gidemez. Bu zaten bulunduğunuz coğrafyayı korumanın, olmazsa olmaz bir mütemmim cüzüdür. Eskilerin deyişiyle, “İster isen sulh-u salah, hazır ol cenge” (sulh istiyorsanız, harbe hazır olmalısınız) düsturu, bizim gibi jeopolitik bir ateş çemberinde yer alan ülkeler için gayet pratik ve bir o kadar da tesirli bir formüldür. Ha, Ak Partiye kadar bu konuyu onlar kadar ciddiye alan olmamıştı, dolayısıyla tebrik etmek ve şayet mümkünse, devamın gelmesini dilemek lazımdır. Yalnız burada unutulmaması gereken iki husus var.

İlki: Milyarlarca dolar sermaye harcayıp geliştirdiğiniz ve düşmanın uykusunu kaçıracağını sandığınız bir silah, karşı tarafın teknolojik bir sıçramayla sahaya süreceği, tek bir parametresi bile daha üstün olan başka bir teknolojiyle bir gecede işe yaramaz hale gelebilir. Keşke mevcut kadroların tüm işleri, milli müdafaaya gösterdikleri cehd ve ciddiyet gibi olsaydı! Fakat ne acıdır ki, iktisadi ve ictimai sahaya baktığımızda vaziyetin hiç de parlak olmadığını, aksine içten içe çürüyen bir yapının varlığını görüyoruz. 

İkincisi ise, ilkinden daha vahim ve kaçınılmaz gibi görünüyor. O da, iktidar değişir değişmez, yapılan devasa yatırım, buluş ve silahların, en azından görmezden gelinmesi ve hatta gözden çıkarılması... Ki, tarihimize baktığımızda, bunun gerçekleşeceği endişesi, insanı kaplamıyor değil!

Tarihi Döngüler ve Kırılmalar: Bir Milletin Tekerrür Eden Kaderi

Mevzuya tarihi bir derinlik katmak, bugünkü gidişatı anlamak adına elzemdir. Bizim topraklarımızda, bilhassa son 200-250 senedir iktidar değişmeleri ve rejim dönüşümleri her zaman çok keskin, yıkıcı ve alabildiğine inişli-çıkışlı olmuştur. Osmanlı döneminde, çöküşün ayak seslerinin iyice duyulduğu 1800’lü senelerden itibaren tarih sayfalarına geçen hadiseler, bugünün mukadderatına da ayna tutmaktadır: 

Yeniçeriler zorbalığa başlıyor ve Üçüncü Selim han şehit ediliyor, İkinci Mahmut han, fitne fücur yuvası haline gelen Yeniçeri ocağını dağıtıyor, Abdülaziz han şehit ediliyor, Batı hayranlığı ile efsunlanmış Jön Türkler, iyiden teşkilatlanmaya başlıyor, Ruslar İstanbul içine kadar geliyor. İkinci Abdülhamid han geliyor ve çökmesi an meselesi olan devlet tekrar, hiç tahmin edilmeyecek şekilde ayağa kalkıyor, millet nefes alıyor ve Halife, memleketine 33 sene canla başla hizmet ettikten sonra, 600 senelik bir devlete ve ananesine hiç yakışmayacak bir biçimde hal ediliyor. Bu olay, esasında tarihimizin en büyük kırılmalarından, zira bundan sonraki gidişat, ara sıra yaşanan ferahlama ve yükselmelere rağmen, hep aşağı doğru. 20. asrın başlaması ile birlikte Memleket büyük bir buhranın içine giriyor, devasa toprak kayıpları, katliamlar derken, basiretsiz İttihatçıların elinde, Birinci Cihan Harbinin yıkıcı neticesi ve dedelerinin kurduğu kendi devletinden kovulan İslamiyet’in son halifesi! Akabinde Osmanlı coğrafyası tamamen talan oluyor, Devlet-i Aliyyenin çıktığı her yerde İngilizler, kendi maşalarını ve idarelerini yerleştiriyor. Memleket, tek parti rejimi altında, iyice Kuzey Kore çakması üçüncü sınıf bir muz cumhuriyeti iken, hiç olmayacak bir şekilde ve yerden Adnan Menderes çıkıyor, müslümanlar nispi bir rahatlamaya kavuşuyor. Ancak bu toprakların makus talihi yine değişmiyor ve başvekil Menderes idam ediliyor. Her “normalleşme” gibi görünen durumlarından arkasından, asker sopasını gösterip yönetime el koyuyor. Sonra, tam her şey bitti derken, Turgut Özal gibi bir babayiğit çıkıp ülkenin hudutlarını açıyor, çok ince bir siyasetle, içerideki dinozorlardan kısmen de olsa milleti kurtarıyor. Sonra işler yine sarpa sarıyor, 28 Şubat falan derken, rüyada görülse bile inanılmayacak bir teveccüh ve süre ile, Ak Parti 25 senelik bir iktidar elde ediyor. Daha bir sürü hadise var zuhur eden ama netice olarak, özetin özetine bile bakacak olsak, çıkış ve inişler arasındaki farklar, birçok devletin ve medeniyetin, tarihlerinde hiç yaşamadığı kadar sert zigzaglı ve kanlı. Rahmetli Kadir Mısıroğlu’nun deyişiyle; “Yükselmede de rekor bizde, alçalmada da!”

Peki bize bu tarihi hakikat bize ne gösteriyor: Dahildeki kırılmalar ne kadar sert olur ve uzun sürerse, rüzgar döndüğünde, tam ters istikamette, neredeyse aynı şiddette, hatta bazen daha da kesif bir savrulma meydana geliyor. 25 senedir, Erdoğan’ın kuvvetli duruşu ve geri adım atmaması sayesinde, olan biteni içine atan, her kalkıştığında bir türlü istediği neticeyi alamayan, Halk fırkası ve İslamiyet’le şöyle veya böyle problemi olan tayfada o kadar çok stres birikti ki, iktidar, seçim gibi resmi bir prosedürle gidiyor gibi görünse dahi, bu değişim öyle sancısız ve kolay olmayacaktır. Dolayısıyla Ak Partinin, daha doğrusu Erdoğan’ın başkanlığının biteceği, bir vesile ile anlaşıldığı saniyede, eğer Allah bu millete acımazsa, ki acımayı hak etmiyor şu vaziyette, büyük bir çöküş bizi bekliyor. Sağ cenahtan, yeni, toparlayıcı ve güçlü bir lider de, şu an için ortalıkta yok gibi.

Umumi Ahlaki Çürüme ve Gençlerin Durumu

Şimdi, bu kara tabloya milletin mevcut ahvalini de ekleyelim: Uçkur, mide ve zevkinden başka bir şey düşünmeyen, hedonist ve kibirli insanlardan müteşekkil, kuru bir kalabalık! İşyerleri ve mektepler gibi zoraki kalabalıklara karışan ve bir derece usturuplu olan fertler, egolarını şişirecek fırsatı bulur bulmaz, asli hallerine dönüveriyor. Edep ve haya yoksunu, ağzı bozuk gençlerle karşılaşmadan, dışarıda 5-10 dakika geçirmek mümkün değil artık günümüzde! Köy, kasaba, şehir fark etmiyor. Mektep ve üniversiteler, süfli emelleri peşinde koşan, cahil, önünü görmekten aciz, küfran-ı nimet içerisinde, elindekine şükretmekten uzak insanlarla dolu. Başında “milli” yazan eğitim sisteminin iflas etmiş olduğunu söylemeye zaten hacet yok. Filhakika, iktidar, uzun bir süredir, kendine düşman olacak kadroları kendi eliyle, kendi bütçesi ile besleyip, bomboş bir şekilde ortalığa salıveriyor!

Diğer yandan ise internet ve sosyal medyanın yıkıcı sürati de, gençliği yozlaşması ile kolkola aşağı doğru gidişatına devam ediyor. Binaenaleyh, iktidarın desteksiz, yavan ve içi boş “dindar nesil” projesinin tamamen çöktüğü gün gibi ortada! Gençler, İslamiyet ve asıl haliyle Ehl-i Sünnet itikadından, alabildiğince ötelere uçmuş bir surette, memleketin tarih ve duruşundan hayli uzaklarda, vakitlerini nefislerini eğlendirmekle öldürüyor ve yakın bir zamanda hiç de ellerini taşın altına sokacak gibi durmuyorlar. Şu durumda, genel olarak coğrafyamızı esir edecek gibi görünen, nüfus azalmasına, insan sevinse mi üzülse mi karar veremiyor doğrusu!

Cebi Para Gören, "Mufazakar" Kalabilir mi?

Başaşağı gidişatın bir başka indikatörü ve bir o kadar da faili esasında; muhafazakarımız! Üzerindeki tazyik arttıkça kendini ve neslini toparlamaya, dinini öğrenmeye ve yaşamaya gayret eden Türk muhafazakarı, bolca numunesini gördüğümüz gibi, para ve mevki ile olan imtihanda, umumiyetle sınıfta kalıyor. Mesela, Ak Partiye rey veren, ilk dönem sağcıları düşünün... Çoğu, ihtilaller, 28 Şubatlar yaşamış "darbeli" bir nesil ama o nispette de, elindekinin kıymetini bilecek olgunluk ve şükürde. Buna, Ak Partinin ilk dönemindeki sıcak para bolluğu ve iktisadi ferahlamanın yetiştirdiği ikinci nesli koyduğunuzda, yozlaşma hemen kendini belli etmeye başlıyor. Ondan sonraki jenerasyona zaten yukarıda değindik.

Kaht-ı Rical ve Yol Gösterici Eksikliği

Gelelim en kadim meselelerimizden birisine; sağ cenahtaki “adam” kıtlığı! Ta Sultan Abdülmecid’in zamanından miras kalan bu kara bela, bir türlü başımızdan gitmiyor ve hiçbir çözümü yok gibi duruyor. Yani 25 senelik bir iktidar düşünün ki, icraatı döneminde, gençlere ufuk verecek, onlara yön gösterecek, devasa tarihlerini sevdirecek, bin senelik Anadolu kültürünü aşılayacak, milli şuuru besleyecek bir tane mücessem karakter yok… O kadar imkana, üniversiteye, fonlara rağmen üstelik! Görüntü verenlerin kahir ekseriyeti, günü kurtarmanın, cebini doldurmanın peşinde. İdealist olanlar da, ya diğerleri ile aynı kefeye konuluyor, ya erken pes ediyor ya da, “bunlardan bir cacık olmaz” deyip uzlete çekiliyor. Arkası doldurulmayan, sahaya inmeyen, kuru ve hamasi nutuklarla, böyle bir hareketin olmayacağı da çok bariz. Üstelik, şu şaşmaz formülü de göz önünde bulundurunca, realiteyi, her ne kadar acı da olsa kabul etmek daha kolay oluyor: “Nasılsanız, öyle idare olunursunuz!”

Netice: Bir İflasın Anatomisi

Tarihi döngüler, iktisadi kırılganlıklar ve sosyolojik erozyon bir araya geldiğinde, Türkiye'nin sadece bir siyasi parti değişimiyle atlatılamayacak derin bir krizin eşiğinde olduğu anlaşılmaktadır. Bu kriz, sadece mevcut iktidarın değil, aynı zamanda ülkenin temel dinamiklerinin ve ictimai değerlerinin de muhakemesini gerektirmektedir. Eğer bu derinlemesine analizler ışığında köklü bir zihniyet değişimi yaşanmazsa, Türkiye'nin geleceği, geçmişteki acı tecrübelerin çok daha şiddetli bir tekrarı olma potansiyeli taşımaktadır. Abdülaziz, Abdülhamid ve Vahideddin hanlara yaşatılan rezillikler ve ortada duran “ah”ları, Ak Parti dönemindeki muvakkat rahatlamanın neticesinin çok ağır olacağı emarelerini güçlendirmektedir. 

Sovyet Rusyası Nasreddin Hoca'yı Nasıl Aldı, Dönüştürdü ve Silah Haline Getirdi?

     Konya'ya bağlı Akşehir'de meşhur bir kabir var. Bu kabir, resmiyete ve Türk milli geleneğine göre, Nasreddin Hoca'ya ait. Kendisi 13. yüzyılda yaşamış bir alim, din adamı, nüktedan ve seyyahtır. Her Temmuz ayında kasaba onun şerefine beynelmilel bir festival düzenler. Çok tanınmış bir figürdür... Okul çocukları dahi fıkralarını ezbere bilir. Yani kısacası, Hoca, Türk- İslam tarihinin mütemmim cüzlerinden biridir.

     Şimdi bu realiteden, doğuya, yaklaşık üç bin kilometre öteye, 1943 yazına, Sovyet Özbekistan'ının başkenti Taşkent'e gidelim. Şehir kalabalık, keşmekeş ve daha önce hiç bilmediği bir enerjiyle canlı. Tüm Sovyet film yapım organizması, Nazi ordusunun ilerleyişinden kaçmak için Moskova ve Leningrad'dan buraya tahliye edilmiştir. Yeniden adlandırılan Taşkent Film Stüdyosu'nun stüdyolarında, Yakov Protazanov adında usta bir Rus yönetmen, hayatının son filmi olacak yapımı tamamlamaktadır. Ekranda, sade bir sarık ve yıpranmış bir cüppe giymiş, zayıf, çevik bakışlı genç bir adam, bir eşeğe binmiş olarak Buhara'nın kapılarından girer; bir tefeciyi alt eder, bir emiri rezil eder ve yoksulları özgürleştirir. Onun da adı Nasreddin'dir.

     Bu iki Nasreddin birbirine hiç benzemez. Türk olanı yaşlı, uzun sakallı ve ağırbaşlıdır. Sadece kocaman sarığı bile eşeğinden daha ağır görünmektedir. Sovyet olanı ise genç, hareketli, yıkıcıdır ve açıkça her türlü geleneksel otoriteye karşı, çalışan yoksulların yanında yer alır. Biri, nüktedanlığı ile hafızalarımızda yer alırken; diğeri basbayağı bir silahtır. 

Yerli ve Yabancı Nasreddinler

      Sovyetlerin Nasreddin'e ne yaptığına geçmeden önce, onun onlardan önce nasıl biri olduğunu anlamakta fayda var. Çünkü Sovyet ideolojisinin bu figürü kendi davasına ne kadar kolay kattığı, tamamen onun temel belirsizliğine bağlıydı.

     Nasreddin Hoca, sadece tesadüfen dışarıya yayılmış bir Türk karakteri değildir. En doğru akademik anlamıyla o, folklor uzmanı Ulrich Marzolph'un da deyişiyle, yüzyıllar boyunca İslam dünyasının dört bir yanındaki sayısız mizahi ve hicivli hikayenin giderek atfedildiği bir "odak noktası"dır. Cuha olarak bilinen Arap selefi, hikayenin herhangi bir Türkçe versiyonundan önceki kaynaklarda görünür ve Emeviler (belki de Emevilerin son zamanları ile Abbasi Halifeliğinin başında) döneminde zaten İslami komedi ananesinin bir parçasıydı. İran ve Afganistan'da Molla Nasreddin olarak yaşar. Balkanlar'da onun gelişi, Osmanlı ordularını Avrupa'ya doğru takip etmiştir. Azerbaycan, Kazakistan ve tüm Orta Asya'da Hoca Nasreddin veya "Hoca Nasır" olarak dolaşmıştır: ne ailesi ne de sabit bir adresi olan, ne sınıf ne de ırk sınırlarla bağlı olmayan, eşeğinin üzerinde cevelan eden bir seyyah, toplumsal kuralların dışında bir ruhtur adeta!

    Anadolu kültürünün ona sahip çıkması, tarihi ve arkeolojik kayıtlara dayanır: Akademisyenlerin çoğu onun doğumunu 13. yüzyılın başlarında bugünkü Eskişehir ilindeki Hortu Köyü'ne, ölümünü ise 1284 veya 1285 civarında, Selçuklu başkenti Konya yakınlarındaki Akşehir'e, Mevlana Celaleddin-i Rumi ile aynı dönem ve geniş bölgeye yerleştirir. Dolaysıyla, kendisi hakkında, en ayağı yere basan hayat hikayesi budur. Ancak bu, başkalarının devletlerin, imparatorlukların ve ideolojilerin sevilen halk figürleriyle her zaman yaptığını yapmasını hiçbir zaman engellememiştir.

Sovyet Öncesi Kalıp: Molla Nasreddin Dergisi ve Azerbaycan Laboratuvarı

    Bolşevikler, Orta Asya ve Kafkasya'ya Nasreddin zaten ellerinde olarak gelmediler. Onu, kısmen dönüştürülmüş bir halde, Azerbaycan'ın hiciv basınında buldular. Ve orada gördükleri şey, ona neler yapılabileceğini gösterdi.

     1906'da, Tiflis şehrinde, Celil Memmedguluzade adında bir Azerbaycanlı yazar, haftalık bir hiciv dergisi kurdu ve ona başlı başına bir provokasyon olan "Molla Nasreddin" adını verdi. Dergi, denemeler, şiirler, sahte telgraflar ve karikatürleri birleştiriyordu. Karikatürler, muhtevanın hemen hemen yarısını oluşturuyordu ve Kafkasya'dan çıkmış bir Honoré Daumier'i andıran bir tarzda çizilmişti. Birçok mevzuya yaklaşımı sert ve iğneleyiciydi. Memmedguluzade'nin kendisi bile, çeşitli zamanlarda derginin içeriğine öfkelenen protestoculardan kaçmak zorunda kaldı.

     Dergi, kesintilerle de olsa 1931 yılına kadar Tiflis, Tebriz ve son olarak Sovyet yönetimi altında Bakü'de yayımlandı. Sovyet otoritesi altında devam etme kararı, kendi içinde oldukça açıklayıcıydı: Sovyetler, işe yarar bir alet gördüklerinde onu tanıyorlardı. Derginin din adamlığı karşıtlığı kusursuzdu; formatı, birden çok dildeki okuyucular için erişilebilirdi; ve karakterin adını modernleştirici, sekülerleştirici bir eleştiriye bağlama işini çoktan yapmıştı.

     Azerbaycan dergisinin aslında yaptığı şey, özünde, Nasreddin karakteri üzerinde bir ameliyat gerçekleştirmekti: Espri anlayışını, saygısızlığını, otorite karşıtı enerjisini korudu; ancak Tasavvufi tarafını, ilmş ağırlığını ve "hoca" unvanının teknik olarak ima ettiği karmaşık dini kimliği soyup attı. Sovyetler bu operasyonu, tüm dini içeriği görünmez kılma noktasına kadar derinleştireceklerdi.

Leonid Solovyov ve Sömürgecinin Bakışı

      Sovyet sinemasındaki Nasreddin'in gerçek mimarı Orta Asyalı değildi. Leonid Vasilyeviç Solovyov adında bir Rus yazardı ve onun Nasreddin ile ilişkisinin hikayesi, Sovyet kültür politikasının Doğu'ya yönelik paradoksunu içinde barındırır: gerçek bir sevgi ile bünyevi bir küçümsemenin, samimi bir coşku ile emperyal bir sahiplenmenin birleşimi!

     Solovyov, genç yaşta Özbekistan'a taşındı. Kafasını şekillendirecek yıllarını orada geçirdi, yerel gazeteler için çalıştı ve mahalli folkloru inceleyerek bölgede mufassal seyahatler yaptı. Solovyov'un 1940'ta iki ciltlik "Hoca Nasreddin'in Hikayesi" adlı eserinin ilk kısmı olan "Vozmutitel spokoystviya" (huzur bozucu gibi bir manaya geliyor) yayımladığında, epey alaka gördü. Onun Nasreddin'i, uzun bir sürgünün ardından şehrini yozlaşmış bir emirin, aç gözlü bir tefecinin ve dalkavuk bir din adamı zümresinin pençesinde bulmak için Buhara'ya döner – Sovyet ideolojisinin Doğulu yoksulların düşmanı olarak tanımladığı feodal üçlü. Kendi espri anlayışı ve eşeğinden başka hiçbir silahla donanmamış olan bu Nasreddin, düzenbazlık, rol yapma ve ilham verdiği kaos yoluyla yerleşik düzeni parçalamaya koyulur. 

"Nasreddin v Buhare"
filminin posteri

     Solovyov'un yaptığı şey, ananevi rolü felsefi olan bir figürü – görünüş ile realite, gösteriş ile doğruluk arasındaki uçurumu ortaya çıkaran bilge aptalı – alıp ona politik bir misyon vermekti. Onun Nasreddin'i sadece aptallığı ifşa etmiyordu; sınıf adaletsizliğine karşı savaşıyordu. Bir aktivistti. 1947 film uyarlamasındaki bir sahnenin bu dönüşümü nasıl açıkça ortaya koyduğu görülebilir: Borçtan kurtarılan fakir bir adam Nasreddin'e kazancından bir pay teklif ettiğinde, Nasreddin şu sözlerle iğneleyici bir cevap verir: "Eğer tüm efendiler kârlarını işçileriyle paylaşsaydı, bu dünya ne hale gelirdi? Emir böyle bir düzensizliğe müsamaha gösterir miydi?" Bu bir halk bilgeliği değildir; kostüm giydirilmiş bir Komünist Parti broşürüdür.

     Bazı akademisyenler arasında, Solovyov'un Nasreddin imgesi vasıtasıyla, emiri Stalin'in yerine koyarak Stalinist iktidarı gizlice eleştirdiği yönünde bir görüş vardır fakat belki de doğru bir yaklaşım değildi. Romanında ve bundan esinlenen filmlerin her ikisinde de, "bozulan asayiş" vurgulu bir şekilde emir ve sarayının asayişidir, Sovyet devletininki değil. Solovyov, Sovyet ideolojisinin konumlarını onu baltalamak yerine güçlendirdi. Geniş bir kitle tarafından kolayca okunabilen bir hiciv kullandı ve Doğu'yu kurtarılması gereken bir yer olarak gösteren oryantalist objelerle paketledi.

     Lakin işler 1946'da değişti. Sovyet kültürüne en sevilen Doğulu düzenbazı hediye eden adam olan Solovyov, Sovyet devletine karşı terör eylemleri komplosu kurmakla suçlanarak tutuklandı. Çalışma kamplarına gönderildi ve 1954'e kadar orada kaldı. Nasreddin destanının ikinci cildi olan "Oçarovannyi prints"i (Büyülü Prens) işte bu kamplarda yazdı. 

Sovyet Modeli Nasreddin Filmleri:

     Nasreddin v Buhare (Nasreddin Buhara'da) (1943): İlk Sovyet Nasreddin filmi, İkinci Cihan Harbinin en karanlık anlarından biri olan Ağustos 1943'te, tarihin zorlamasıyla Sovyetler Birliği'nin en aktif yapım merkezi haline gelmiş bir stüdyodan çıktı. Uzbekfilm'in savaş zamanındaki rolü hiç de tesadüfi değildi. Rus stüdyoları Taşkent'e tahliye edilince, şehir Sovyet sinema kurumunun Orta Asya ile yüz yüze geldiği bir kavşak noktası haline geldi. Tahliye edilen Rus yönetmenler, görüntü yönetmenleri ve oyuncular, husule gelen keşmekeş içerisinde, Özbek meslektaşlarıyla birlikte çalıştı.

Nasreddin Buhara'da filminden bir sahne

     Rus sinemasının mühim figürlerinden Yakov Protazanov – kariyeri 1907'ye kadar uzanıyordu, sessiz dönemin bilimkurgu klasiği Aelita'yı (1924) ve 1930'ların önemli komedilerini yönetmişti – Nasreddin'e, dönemin ağır Sovyet yapımlarından ayrılan hafif, neredeyse teatral bir dokunuş getirdi. Başrolü Lev Sverdlin oynuyordu: Bir Orta Asya halk kahramanını, Sovyet seyircisi için Rusça olarak canlandıran bir Rus aktör. Bu oyuncu seçimi, bu filmin aslında kimin için yapıldığı hakkında çok şey söylüyor.

     Konu, Solovyov'un romanını yakından takip eder. Nasreddin eşeğiyle Buhara'ya gelir, çömlekçinin kızı Gülcan'a aşık olur, onu tefeci Cafer'in elinden kurtarır, Şam'dan gelmiş bir bilge kılığında Emir'in sarayına sızar, ayrıntılı bir astrolojik aldatmacayla Emir'i siyasi tutsakları serbest bırakması için kandırır ve son olarak Gülcan'ı haremden kurtarıp çöle kaçar. Her sahne, yozlaşmış güç yapısı ile sempatik yoksullar arasında bir kama sürer. Her şaka, otoritenin hesabına yapılır. Filmin savaş zamanı fonksiyonu basit eğlencenin ötesine geçiyordu. Nasreddin eş zamanlı olarak Özbekçe Kızıl Ordu gazetelerinde de boy gösteriyor, emirlere ve tefecilere karşı kullandığı espri anlayışını, Hitler ve Nazi liderliğine karşı da kullanıyordu. Bu kullanım şuurluydu: Sovyet kültür planlamacıları, Nasreddin'in bir kültür arabulucusu olarak hizmet edebileceğini anlamıştı.

      Pokhozhdeniya Nasreddina (Nasreddin'in Maceraları) (1947): Özbek Sovyet yönetmenlerinden ve Özbekistan'ın ulusal sinemasını kuran önemli isimlerden Nabi Ganiyev'in yönettiği bu hemen çekilen devam filmi, önemli bir değişimi işaret ediyordu. Bu sefer başrol, yaşı, duruşu ve fiziğiyle, Rus Sverdlin'den ananevi Orta Asyalı Hoca Nasreddin imajına çok daha yakın olan ünlü Özbek oyuncu Razzak Hamrayev tarafından canlandırıldı. 

"Nasreddin'in Maceraları" filminin
Rusça posteri

     Ancak ideolojik yoğunlaşma oldukça fazlaydı. Sınıf mücadelesi boyutuna daha ağırlık veriliyordu. Dini otorite, ortamın alelade bir unsuru olarak değil, doğrudan baskının bir ortağı olarak sunuluyordu. Nasreddin'in neredeyse Marksist ekonomik teoriyi dile getirdiği sahne, bilindiği manada tasavvuf terbiyesi almış olması gereken seyyahın, bir devrimci ajitatöre ne kadar kapsamlı bir şekilde dönüştürüldüğünü göstermektedir. Orta Asya geleneğinde hem dini bir unvanı hem de yüksek sosyal ve manevi statüyü belirten "Hoca" adı, tüm orijinal muhtevasından tamamen arındırılmıştı.

     Nasreddin v Hodjente, ili Ocharovannyi prints (Nasreddin Hucend'de yahut Büyülü Prens) (1959): Solovyov'un ikinci romanından uyarlanan 1959 Tacikfilm yapımı, Amo Bek-Nazarov ve Erazm Karamyan tarafından yönetildi ve verilmek istenen mesajlar yine hafiften değişti. Burada politik didaktizm biraz yumuşadı ve masal boyutu genişledi: Film, "Binbir Gece Masalları" kıvamına geldi ve şark egzotizmi ön plana çıkarıldı. Nasreddin, genç aşıklara yardım eden, politik olarak sivrilmekten ziyade bilge ve nazik, orta yaşlı bir adam olarak göründü. Film, Stalinist kültürün sert ideolojik kenarlarının törpülendiği Kruşçev çözülme döneminde yapılmıştı ve bu nispi rahatlama, filmin daha az doktriner tonunda kendini gösterdi.

"Nasreddin Hucend'de" filminin posteri

     12 mogil Khodzhi Nasreddina (Hoca Nasreddin'in On İki Mezarı) (1967): Bu film, Sovyet Nasreddin külliyatı içindeki en çarpıcı numunelerden biridir. Klementiy Mints tarafından yönetilen ve Tacikfilm'de üretilmiş olan bu film, kendisinden öncekilerin hiçbirinin denemediği bir hamle yaptı: Nasreddin'i Orta Çağ ortamından çıkarıp çağdaş Sovyet Duşanbe'sine yerleştirdi. Tarihi masalın çerçevesini kıran film, folklorik karakteri modern Sovyet realitesiyle karşı karşıya getirdi ve bu karşılaşma, melankolik, hicivli ve felsefi açıdan keskin bir şey ortaya çıkardı.

     Sonraki Filmler: Vkus khalvy (Helvanın Tadı) (1975) ve Glyadi veseley (Daha Neşeli Bak) (1982): Pavel Arsenov'un 1975 tarihli müzikal masalı "Helvanın Tadı", Nasreddin'in gençliğini ve anlatıyordu. 1975'e gelindiğinde, Nasreddin artık köklü bir Sovyet kültür varlığı haline gelmişti. Marat Arifov'un üç bölümlük televizyon filmi "Daha Neşeli Bak" (1982, Tacikfilm), Nasreddin karakterinin Sovyet televizyon manzarasına tam entegrasyonunu temsil ediyordu. 

Dönüşümün Mekaniği: Sovyet Sineması Nasreddin'e Ne Yaptı?

     Kırk yıllık üretim süresince, Sovyet Nasreddin filmleri kaynak malzemelerini sistematik bir dönüşüme uğrattı. Bu değişiklikler sadece kozmetik değil, bünyevi idi:

     Temel operasyon, "Laikleştirme" idi. Orijinal Orta Asya folklor geleneğinde, "Hoca" unvanı hem sosyal hem de manevi bir statüye işaret ederdi. Nasreddin isminin kendisi – Nasr ed-din – "imanın yardımcısı veya müdafi" anlamına gelir. Sovyet edebi ve sinematografik temsillerinde, bu dini ve manevi katmanlar tamamen silindi. Geriye, kabaca Doğulu görünen, kabaca İslami kıyafetler giyen ve kabaca bir Orta Çağ Müslüman şehrinde yaşayan karakter kaldı; ancak onun iç dünyasında dinden hiçbir eser yoktu. İmanı boşaltılmış ve yerine sınıf şuuru doldurulmuştu.

     "Sınıfsal Yeniden Konumlandırma": Geleneksel Nasreddin, sınıf bağlılığı olmayan, müstakil bir cemiyet tiplemesiydi; zenginle, fakirle, alimle ve aptalla eşit şekilde dalga geçerdi. Sovyet sineması ona sabit bir sosyal kimlik verdi: o her zaman yoksullardan biriydi, her zaman zenginlerin karşısındaydı ve her zaman Marksist sosyal şemanın doğru tarafındaydı.

     "Oryantalist Bakış Açısı": Orta Asya şehirleri, yaşanılan muhitler olmaktan çok, egzotik arka planlara dönüştü: Buhara ve Semerkant'ın minareleri, çarşıları ve bahçeleri, tarafsız müşahededen ziyade Avrupa oryantalist resmine borçlu olan bir estetik hayranlık modunda yansıtıldı. Bu mekanlarda yaşayan insanlar tiplere indirgendi — yozlaşmış tefeci, kibirli emir, ikiyüzlü din adamı, acı çeken yoksullar. Bu filmlerdeki "Doğu", gerçek, karmaşık insanların yaşadığı bir yer değildi. Bir dersi örnekleyen bir sahne setiydi. 

    Peki, Neden Nasreddin Hoca? 

     Sovyet kültür propagandası, Nasreddin hoca figürünü kullanmadan da Orta Asya'da geçen feodalizm ve din adamı karşıtı filmler üretemez miydi? Elbette ki... Ama bariz sebeplerden dolayı — popüler, komik ve müsait olması gibi — Sovyetler onu tercih etti. İlk sebep, doğrudan İslam karşıtı propagandanın kabalığından kaçınma ihtiyacıydı. 1920'ler ve 1930'lardaki din karşıtı kampanyalar, doğrudan İslamiyet'e yönelik açık saldırılar içeriyordu — cami kapatmaları, din adamlarının tutuklanmaları, dini eğitim yasakları. Bu kampanyalar direniş, kızgınlık ve şiddet doğurdu. Nasreddin filmlerinin sunduğu şey, kampanyaların sunamayacağı bir şeydi: Müslüman halkların zaten sevdiği bir figür aracılığıyla, geleneğin içinden verilen bir din adamı karşıtı mesaj. Nasreddin bir mollayla alay ettiğinde, bu bir Rus dayatmasından ziyade yerli bir hiciv geleneğinin devamıydı — ya da öyle sunulabilirdi. Karakterin ne kadar kapsamlı dönüştürüldüğü düşünüldüğünde, bu ayrım büyük ölçüde hayaliydi. Ama işe yarar bir hayaldi. 

     İkinci sebep, savaş zamanının zorlayıcılığıydı. 1943'te, Sovyetler Birliği hayatta kalma mücadelesi verirken, Stalin'in seferber edebileceği her kaynağa ihtiyacı vardı; buna, savaşa olan bakışları sorgulanabilecek Kafkasya ve Orta Asya'daki Müslüman nüfusların bağlılıkları da dahildi. Buhara'da Nasreddin sinematik bir argüman sundu: "Bakın, işte kendi geleneğiniz, Sovyet yönetimi altında korunuyor ve yüceltiliyor." Bunun ima ettiği şey, Sovyet sisteminin halklarının kültürlerini koruyup onurlandırdığıydı — aynı anda bu kültürleri kendi imajında sistematik olarak yeniden şekillendirirken bile!

      Üçüncü sebep ihracat edilebilirlikti. Soğuk Savaş sırasındaki Sovyet kültürel diplomasisi, müstemleke zincirlerinden kurtulmakta olan dünyada — Asya ve Afrika'nın yeni müstakil milletlerinin ekseriyeti, Müslüman çoğunluklu nüfusa sahipti — nüfuz kurmaya yoğun ilgi gösteriyordu. Müslüman dünyanın bir halk kahramanının sosyalist sistem içinde kutlandığını ve üretildiğini gösteren bir Sovyet Nasreddin filmi, Mısır, Endonezya veya Türkiye'de sosyalizmin Doğu kültürüyle uyumlu, hatta karşılıklı olarak güçlendirici olduğunun delili olarak gösterilebilirdi. Bu argüman, içe olduğu kadar dışa da yönelikti.

     Yani kısacası, Nasreddin Hoca, her şeyiyle "bizim" olabilir ama Nazi Almanya'sının propaganda gücünden hiç de aşağı kalır yanı olmadığını, her bir vesileyle gördüğümüz, Sovyet Rusya'sının da kendine göre bir Nasreddin'i var. Hatta, SSCB devam edecek olsa, belki de, "Nasreddin Hoca hangi kültüre ait" diye, yüksek sesten münakaşalar bile duymamız, işten olmazdı muhtemelen!